وقتی از پیشگیری از بیماریهای قلبی سخن به میان میآید، ذهن بیشتر افراد متوجه میانسالی یا دوران سالمندی میشود. اما سلامت قلب و عروق مسیری است که از سالهای اولیه زندگی شکل میگیرد. به همین دلیل، توجه به تغییرات دوران نوجوانی میتواند فرصتی برای شناخت زودهنگام عوامل خطر و حمایت از عادتهای سالم باشد.
توصیهنامه سال ۲۰۲۶ انجمن قلب آمریکا (AHA)، با همکاری چندین نهاد تخصصی، بر اهمیت بررسی سلامت قلب دختران و زنان در مراحل مختلف زندگی تأکید میکند. بر اساس این چارچوب، تغییرات هورمونی و جسمیِ پیرامون نخستین قاعدگی، در کنار شرایط روانی و اجتماعی، میتوانند بر مسیر سلامت قلبیعروقی اثر بگذارند. [۱]
این مقاله، نخستین بخش از مجموعه مقالات تخصصی مراحل زندگی هورمونی و سلامت قلب زنان در کلینیک قلب دکتر زهرا سوندرومی است. در این مطلب بررسی میکنیم که تغییرات بیولوژیکی و هورمونی دوران پیرامون بلوغ، تقریباً در سنین ۸ تا ۱۵ سالگی، چه ارتباطی با سلامت قلب دختران دارند و والدین به چه نشانههایی میتوانند توجه کنند.

تصویرسازی مفهومی از ارتباط پیامرسانی هورمونی با عملکرد عروق؛ اثرهای فیزیولوژیک هورمونها به سن، وضعیت سلامت و زمینه فردی وابستهاند.
نقش منارک (اولین قاعدگی) در پایهگذاری سلامت عروق
مرحله اول در چارچوب زندگی هورمونی زنان، دوره پیرامون منارک یا نخستین قاعدگی (S1) است که بهطور تقریبی بازه سنی ۸ تا ۱۵ سالگی را در بر میگیرد. این سنین، مرزهای قطعی و یکسان برای همه دختران نیستند؛ زمان شروع و روند بلوغ در افراد مختلف تفاوت دارد.
در این دوره، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-تخمدان، که در تنظیم فعالیت تخمدانها نقش دارد، فعالتر میشود و تغییرات هورمونی از جمله افزایش استرادیول رخ میدهد. همزمان، تغییراتی در ترکیب بدن، چربی خون و برخی ویژگیهای عروق مشاهده میشود. این تغییرات بخشی از روند طبیعی رشد هستند، اما بررسی آنها به درک بهتر سن بلوغ و سلامت قلب کمک میکند. [۱]
- منارک یا نخستین قاعدگی: نخستین قاعدگی معمولاً در مراحل پایانی بلوغ و حدود ۲ تا ۳ سال پس از آغاز رشد جوانه پستان رخ میدهد. در یک تا سه سال نخست پس از آن، نامنظمبودن چرخهها میتواند بخشی از روند طبیعی بلوغ باشد. بااینحال، طبیعیبودن برخی بینظمیها به معنای نادیدهگرفتن هرگونه خونریزی یا توقف قاعدگی نیست.
- منارک زودرس بهعنوان یک نشانه مهم: در توصیهنامه انجمن قلب آمریکا، نخستین قاعدگی پیش از ۱۰ سالگی یکی از عوامل اختصاصی زنان معرفی شده که میتواند در ارزیابی خطر قلبیعروقی در ادامه زندگی اهمیت داشته باشد. این ارتباط به معنای آن نیست که هر دختری با منارک زودرس حتماً به بیماری قلبی مبتلا میشود؛ بلکه ثبت این سابقه و مطرحکردن آن در مراقبتهای پزشکی آینده ارزشمند است. [۱]
به بیان دیگر، سن نخستین قاعدگی بهتنهایی تعیینکننده آینده قلب نیست. این اطلاعات زمانی مفیدتر هستند که پزشک آنها را در کنار سایر عوامل سلامت و شرایط فرد بررسی کند.
این دوره بخشی از ساختار کلان مراحل زندگی است. برای مطالعه بیشتر درباره سایر دورههای هورمونی زنانه، میتوانید به صفحه اصلی مراحل زندگی هورمونی و سلامت قلب زنان مراجعه کنید. همچنین برای دیدن چشمانداز کلی، مطالعه راهنمای جامع سلامت قلب زنان از بلوغ تا یائسگی پیشنهاد میشود.

نمایشی از ساختار باز و سالم رگ؛ ذرات چربی در تصویر نمادیناند و بهتنهایی وضعیت واقعی سلامت عروق را تعیین نمیکنند.
واگرایی پروفایل چربی خون و توزیع چربی در دختران و پسران از سنین بلوغ
یکی از ویژگیهای دوران بلوغ، آشکارشدن تفاوتهایی در برخی شاخصهای متابولیک و قلبیعروقی دختران و پسران است. به این روند واگرایی جنسی (Sex Divergence) گفته میشود. این تفاوتها روندهای مشاهدهشده در جمعیت هستند و لزوماً وضعیت تکتک نوجوانان را توصیف نمیکنند. [۱]
- کلسترول HDL:
با آغاز بلوغ، سطح کلسترول HDL یا «کلسترول خوب» در دختران نسبتاً پایدار میماند، در حالی که در پسران کاهش پیدا میکند. همچنین کلسترول کل در طول بلوغ کاهش مییابد و در اواخر نوجوانی، در هر دو جنس دوباره روند افزایشی پیدا میکند. بنابراین، تفسیر کلسترول در نوجوانی باید متناسب با سن و شرایط فرد انجام شود. - ترکیب بدن و توزیع چربی:
در دوران بلوغ، ترکیب بدن دختران به سمت ذخیره بیشتر چربی زیرپوستی، بهویژه در نواحی لگن و ران، تغییر میکند؛ در مقابل، افزایش توده بدون چربی بدن در پسران برجستهتر است. این تغییرات بخشی از رشد طبیعی هستند و نباید بهتنهایی نشانه بیماری تلقی شوند. - مقاومت به انسولین:
درجاتی از مقاومت به انسولین در دوران بلوغ در هر دو جنس دیده میشود. بر اساس مقاله مرجع، این وضعیت در دختران در حدود سنین ۹ تا ۱۵ سالگی برجستهتر است و الگوی آن در اواخر نوجوانی تغییر میکند. بااینحال، طبیعیبودن این تغییر در دوران بلوغ به معنای بیاهمیتبودن نتایج غیرطبیعی آزمایشها نیست. - فشار خون سیستولیک:
فشار خون، بهویژه فشار خون سیستولیک، با شروع بلوغ افزایش مییابد؛ اما این افزایش بهطور میانگین در پسران شیب بیشتری دارد. [۱]
یکی از چالشهای..
بالینی این است که ارزیابی شاخص توده بدنی و فشار خون در کودکان و نوجوانان معمولاً از معیارهای وابسته به سن و جنس استفاده میکند، اما مرحله بلوغ را بهطور مستقیم در نظر نمیگیرد. همچنین، طبق توصیهنامه، آستانههای پذیرفتهشده چربی خون ممکن است بسته به سن و جنس به طبقهبندی نادرست بعضی کودکان منجر شوند. ازاینرو، نتیجه هر اندازهگیری باید در کنار روند رشد و وضعیت بالینی نوجوان تفسیر شود. [۱]

کمبود آهن میتواند تولید هموگلوبین و انتقال اکسیژن را مختل کند؛ تشخیص کمخونی و علت آن به ارزیابی و آزمایشهای پزشکی نیاز دارد.
عوامل خطر پنهان در سنین ۸ تا ۱۵ سالگی: اختلالات قاعدگی و تغذیه
تغییرات دوران بلوغ معمولاً طبیعی هستند، اما بعضی نشانهها به بررسی بیشتری نیاز دارند. توجه به این نشانهها هم برای سلامت عمومی نوجوان اهمیت دارد و هم میتواند به شناسایی زودهنگام مشکلات مرتبط با سلامت قلب کمک کند.
بینظمی قاعدگی و اختلالات مرتبط با متابولیسم
اگرچه بینظمی قاعدگی در سالهای نخست پس از منارک شایع است، بعضی اختلالات هورمونی نیز ممکن است از همین دوره آشکار شوند. مقاله مرجع از سندرم تخمدان پلیکیستیک یاد میکند که در آن مقاله با نام سندرم تخمدانی متابولیک پلیاِندوکرین (PMOS) معرفی شده است. همچنین قطع قاعدگی با منشأ هیپوتالاموسی میتواند، برای مثال، با کمبود نسبی انرژی در ورزش مرتبط باشد. [۱]
این شرایط ممکن است با تغییراتی در تخمکگذاری، وضعیت هورمونی یا عوامل متابولیک همراه باشند. بااینحال، معیارهای تشخیص اختلالات قاعدگی در نوجوانان و بزرگسالان یکسان نیستند؛ بنابراین، بینظمی قاعدگی بهتنهایی برای تشخیص یک سندرم کافی نیست و باید در صورت نگرانی با پزشک مطرح شود.
خونریزی شدید قاعدگی و کمبود آهن
خونریزی شدید قاعدگی میتواند بر فعالیت روزانه، حضور در مدرسه، خواب و کیفیت زندگی نوجوان اثر بگذارد. همچنین ممکن است به کمبود آهن منجر شود. کمبود آهن، حتی پیش از ایجاد کمخونی، میتواند با خستگی و کاهش تحمل فعالیت بدنی همراه باشد. [۱]
اگر خونریزی قاعدگی باعث اختلال در فعالیتهای معمول نوجوان میشود یا با خستگی قابلتوجه همراه است، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد. بررسی زودهنگام میتواند به شناسایی علت و پیشگیری از ادامه مشکلات کمک کند.
اختلالات خوردن و تصویر ذهنی از بدن
سالهای پیرامون نخستین قاعدگی، بهدلیل تغییرات سریع جسمی، میتوانند دورهای حساس برای شکلگیری تصویر ذهنی نوجوان از بدن خود باشند. فشار همسالان، قضاوت درباره ظاهر و هنجارهای اجتماعی ممکن است نارضایتی از بدن یا رفتارهای غذایی ناسالم را تشدید کنند.
در مقاله مرجع اشاره شده است که اختلالات خوردن و رفتارهای غذایی مختل در دختران شیوع بیشتری دارند و میانه سن شروع آنها حدود ۱۲ سالگی است. رژیمهای محدودکننده و تغییرات مکرر وزن نیز میتوانند با نامطلوبشدن برخی شاخصهای متابولیک، از جمله چربی خون و مقاومت به انسولین، ارتباط داشته باشند. [۱]
حمایت خانواده در این دوره بهتر است بر رشد سالم، دریافت غذای کافی و رابطه سالم با بدن متمرکز باشد، نه بر قضاوت یا فشار برای رسیدن به یک ظاهر مشخص.

پایش متناسب با نیازهای فردی و حمایت از عادتهای سالم میتوانند بخشی از مراقبت پیشگیرانه قلبیعروقی در نوجوانان باشند.
توصیههای پیشگیرانه برای والدین در سنین نوجوانی
پیشگیری از بیماری قلبی از نوجوانی به معنای نگرانکردن دختران درباره تغییرات طبیعی بدن نیست؛ بلکه به معنای ایجاد محیطی حمایتگر برای رشد، فعالیت و دریافت مراقبت مناسب است.
- پایش رشد و توجه به الگوی قاعدگی:
ثبت سن نخستین قاعدگی و توجه به الگوی خونریزی میتواند هنگام مراجعه پزشکی مفید باشد. اگر درباره زمان بلوغ، قطع قاعدگی، خونریزی شدید یا بینظمیهای نگرانکننده پرسشی دارید، آن را با پزشک فرزندتان مطرح کنید. - حمایت از فعالیت بدنی مستمر:
فعالیت بدنی دختران ممکن است در نوجوانی کاهش یابد. نگرانی درباره ظاهر بدن، شرایط محیطی، هنجارهای اجتماعی و نگرانیهای مرتبط با قاعدگی از موانع احتمالی هستند. فراهمکردن فرصتهای امن و لذتبخش برای فعالیت، به تداوم آن کمک میکند. - تغذیه متعادل و پرهیز از رژیمهای افراطی:
نوجوانان در دوران رشد به تغذیه کافی نیاز دارند. رژیمهای سخت و خودسرانه میتوانند به رفتارهای غذایی ناسالم و چرخههای کاهش و افزایش وزن منجر شوند. در صورت وجود نگرانی درباره تغذیه یا رشد، مشورت حرفهای مناسبتر از محدودیت غذایی بدون ارزیابی است. - توجه به سلامت روان و تصویر بدنی:
مقاله مرجع گزارش میکند که تفاوت در تشخیص افسردگی میان دختران و پسران در نوجوانی افزایش مییابد و تا حدود ۱۷سالگی، شانس تشخیص افسردگی در دختران دستکم دو برابر پسران است. گفتوگوی بدون قضاوت، توجه به نشانههای فشار روانی و کمکگرفتن در صورت نیاز، بخشی از حمایت از سلامت کلی نوجوان است. [۱] - بررسی نتایج سلامت در بستر رشد نوجوان:
فشار خون، وضعیت رشد و در صورت توصیه پزشک، آزمایشهای مرتبط باید با توجه به سن و شرایط فرد تفسیر شوند. یک عدد یا یک تغییر ظاهری، بهتنهایی تصویر کاملی از سلامت قلب دختران ارائه نمیدهد.
در پایان ..
مراقبت از قلب زنان یک فرایند مادامالعمر است و دوران نوجوانی فرصتی ارزشمند برای آغاز گفتوگو درباره آن به شمار میآید. آگاهی از تغییرات طبیعی بلوغ، توجه به نشانههای نیازمند بررسی و حمایت از سلامت جسمی و روانی، میتوانند به ساختن عادتهای سالم کمک کنند.
اگر درباره الگوی بلوغ، قاعدگی یا وضعیت متابولیک فرزند نوجوان خود دغدغهای دارید، متخصصان کلینیک قلب دکتر زهرا سوندرومی آماده ارائه مشاورههای تخصصی پیشگیرانه هستند. بررسی مشکلات قاعدگی یا رشد نیز ممکن است به همکاری پزشک اطفال یا متخصص زنان نیاز داشته باشد.
منبع
[۱] Khan SS, Grobman WA, Perak AM, et al. A Female-Specific Life Course Approach to the Prevention and Management of Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory. Circulation. 2026. doi
بازدیدها: 0