بیماریهای قلبیعروقی در زنان و مردان بسیاری از ویژگیهای مشترک را دارند؛ اما برخی تفاوتهای زیستی در ساختار قلب، عملکرد عروق و الگوی بروز بیماری میتوانند بر تشخیص و تفسیر آزمایشها اثر بگذارند.
به همین دلیل، استفاده از یک عدد یا یک تصویر، بدون توجه به شرایط فرد، همیشه برای پاسخدادن به این پرسش کافی نیست که «آیا قلب سالم است؟» توصیهنامه سال ۲۰۲۶ انجمن قلب آمریکا بر اهمیت شناخت تفاوتهای مرتبط با جنس و توجه به شرایط اختصاصی زنان در پیشگیری، تشخیص و مدیریت بیماریهای قلبیعروقی تأکید میکند. [۱]
این رویکرد به معنای آن نیست که همه زنان علائم یکسانی دارند یا به آزمایش متفاوتی نیاز دارند؛ بلکه هدف آن است که علائم و نتایج بررسیها در زمینه بالینی هر فرد تفسیر شوند.

تطبیق ابعاد قلب با شاخصهای بدنی به متخصصان کمک میکند تا عملکرد و اندازه حفرههای قلبی را با دقت بیشتری ارزیابی کنند.
تفاوتهای ساختاری قلب زنان چرا در تشخیص اهمیت دارند؟
قلب و حفرههای قلبی در زنان بهطور میانگین کوچکتر از مردان هستند. اندازه برخی ساختارهای قلب و عروق، از جمله مسیر خروج خون از بطن چپ، نیز میتواند متفاوت باشد. البته این ویژگیها در افراد مختلف دامنه گستردهای دارند و اندازه قلب تنها با جنس تعیین نمیشود؛ اندازه بدن و شرایط بالینی نیز اهمیت دارند.
این تفاوتها زمانی مهم میشوند که پزشک برای تشخیص بیماری یا تعیین شدت آن به اندازهگیریهای تصویربرداری تکیه میکند. در برخی موارد، اندازهگیری ساختار قلب نسبت به اندازه بدن، اطلاعات مفیدتری نسبت به یک عدد خام فراهم میکند.
نمونهای از اهمیت این تفاوتها: بیماری دریچه آئورت
در تنگی دریچه آئورت، دریچهای که خون از طریق آن از قلب به سمت بدن خارج میشود، بهدرستی باز نمیشود. بر اساس توصیهنامه مرجع، حجم کوچکتر قلب و مسیر خروجی کوچکتر بطن چپ در برخی زنان ممکن است با شکلی از تنگی آئورت همراه باشد که در آن جریان خون و اختلاف فشار اندازهگیریشده پایین است. در چنین شرایطی، شدت بیماری ممکن است بهآسانی تشخیص داده نشود. [۱]
در نارسایی دریچه آئورت نیز اندازه بطن چپ از جمله اطلاعاتی است که برای ارزیابی شدت بیماری و تصمیمگیری بالینی بررسی میشود. توصیهنامه اشاره میکند که همه آستانههای مربوط به این اندازهگیریها هنوز بهصورت اختصاصی برای زنان و مردان در دستورالعملها تعریف نشدهاند. [۱]
بنابراین، هدف این نیست که نتیجه تصویربرداری صرفاً بر اساس زن یا مرد بودن تغییر کند؛ بلکه پزشک باید مجموع اندازهگیریها، اندازه بدن، علائم و سایر یافتهها را در کنار هم ببیند.

کسر تخلیه بطن چپ (LVEF) یکی از شاخصهای کلیدی در سنجش توانایی پمپاژ قلب است که تغییرات حجمی آن در بازنماییهای بالینی تحلیل میشود.
کسر جهشی و نارسایی قلبی؛ آیا یک عدد برای همه کافی است؟
کسر جهشی بطن چپ یا Left Ventricular Ejection Fraction که به اختصار LVEF نامیده میشود، درصد تقریبی خونی را نشان میدهد که بطن چپ در هر انقباض به بیرون پمپ میکند. این شاخص، که معمولاً در اکوکاردیوگرافی گزارش میشود، یکی از ابزارهای مهم ارزیابی عملکرد قلب است.
بااینحال، کسر جهشی همه جنبههای عملکرد قلب را نشان نمیدهد. ممکن است فرد علائم و شواهد نارسایی قلبی داشته باشد، در حالی که کسر جهشی او حفظ شده است. به این وضعیت نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظشده یا HFpEF گفته میشود.
توصیهنامه انجمن قلب آمریکا اشاره میکند که میانگین کسر جهشی پایه در زنان بالاتر از مردان است. ازاینرو، تفسیر یک عدد یکسان بدون توجه به تفاوتهای فردی و جنسی میتواند در بعضی شرایط شناخت تغییر عملکرد قلب را دشوارتر کند. [۱]
نکته مهم: طبیعی یا حفظشده بودن کسر جهشی، بهتنهایی همه انواع بیماری قلبی یا نارسایی قلبی را رد نمیکند. پزشک نتیجه اکو را همراه با علائم، معاینه و در صورت لزوم آزمایشها و بررسیهای دیگر تفسیر میکند. در عین حال، هر عددی که در محدوده معمول قرار دارد نیز به معنی وجود بیماری پنهان نیست.

علائم قلبی در زنان میتواند متفاوت از الگوهای کلاسیک باشد و شامل مواردی نظیر خستگی مفرط یا ناراحتیهای پراکنده در قفسه سینه، فک یا بازوها باشد.
آیا علائم حمله قلبی در زنان متفاوت است؟
درد، فشار، سنگینی یا ناراحتی قفسه سینه از علائم مهم و شایع حمله قلبی در زنان و مردان است. بنابراین، این تصور که زنان معمولاً حمله قلبی را بدون هیچ ناراحتی در قفسه سینه تجربه میکنند، میتواند گمراهکننده باشد.
در کنار ناراحتی قفسه سینه، ممکن است علائم دیگری نیز وجود داشته باشند؛ از جمله:
- تنگی نفس؛
- درد یا ناراحتی در بازو، شانه، پشت، گردن یا فک؛
- تهوع یا استفراغ؛
- عرق سرد؛
- سبکی سر یا ضعف غیرمعمول.
این علائم اختصاصی بیماری قلبی نیستند و ممکن است علتهای دیگری داشته باشند. بااینحال، بهویژه زمانی که جدید، شدید، ناگهانی یا همراه با ناراحتی قفسه سینه هستند، نباید بدون ارزیابی به اضطراب، خستگی یا مشکلات گوارشی نسبت داده شوند.
چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
اگر درد یا فشار قفسه سینه دارید که چند دقیقه طول میکشد، برطرف میشود و دوباره بازمیگردد، یا همراه با تنگی نفس، عرق سرد، تهوع یا درد منتشرشونده است، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. برای اطمینان از علت علائم در خانه منتظر نمانید و شخصاً رانندگی نکنید.

درک رفتار عروق کوچک و پویایی دیوارههای آنها برای شناسایی اختلالات عملکردی عروق کرونر، حتی در نبود گرفتگیهای مشهود، اهمیت بالینی دارد.
وقتی گرفتگی شدید در رگ دیده نمیشود، آیا بیماری قلبی رد شده است؟
یکی از موضوعات مهم در تشخیص بیماری قلبی در زنان، توجه به شرایطی است که در آنها فرد دچار ایسکمی یا آسیب عضله قلب میشود، اما در بررسی عروق کرونر، انسداد شدید و معمولِ ناشی از پلاک دیده نمیشود.
توصیهنامه مرجع به چند وضعیت اشاره میکند که بهطور نامتناسبی زنان را درگیر میکنند؛ از جمله INOCA، MINOCA، پارگی خودبهخودی عروق کرونر و کاردیومیوپاتی تاکوتسوبو. این وضعیتها یکسان نیستند و هرکدام به بررسی و مدیریت متناسب با علت خود نیاز دارند. [۱]
ایسکمی با عروق کرونر غیرانسدادی؛ INOCA
ایسکمی به معنای ناکافیبودن خونرسانی نسبت به نیاز بافت قلب است. در INOCA، شواهدی از ایسکمی وجود دارد، اما انسداد عمدهای در عروق کرونر مشاهده نمیشود.
در برخی افراد، مشکل ممکن است به عملکرد عروق کوچک قلب یا اسپاسم عروق کرونر مربوط باشد. بنابراین، نبود انسداد شدید در رگهای اصلی لزوماً به معنی بیاهمیتبودن علائم نیست. البته هر درد قفسه سینه با آنژیوگرافی بدون انسداد نیز بهطور خودکار INOCA محسوب نمیشود؛ تشخیص به ارزیابی بالینی و بررسی مناسب نیاز دارد.
انفارکتوس میوکارد با عروق کرونر غیرانسدادی؛ MINOCA
MINOCA به وضعیتی گفته میشود که معیارهای حمله قلبی وجود دارد، اما در تصویربرداری عروق کرونر انسداد شدید مشاهده نمیشود. این اصطلاح نقطه آغاز بررسی علت است، نه پایان آن.
پزشک ممکن است بسته به شرایط، برای روشنشدن علت آسیب قلبی از آزمایشها یا روشهای تصویربرداری تکمیلی استفاده کند. درمان نیز به علت شناساییشده و وضعیت بیمار بستگی دارد.
پارگی خودبهخودی عروق کرونر؛ SCAD
در SCAD، لایههای دیواره یکی از عروق کرونر بهطور خودبهخودی از هم جدا میشوند و این اتفاق میتواند جریان خون قلب را مختل کند. SCAD میتواند با درد قفسه سینه و حتی حمله قلبی همراه باشد.
از آنجا که این وضعیت با گرفتگی معمول عروق ناشی از تجمع پلاک تفاوت دارد، شناخت آن برای انتخاب مسیر تشخیصی و درمانی اهمیت دارد. [۱]
کاردیومیوپاتی تاکوتسوبو
در کاردیومیوپاتی تاکوتسوبو، عملکرد پمپاژ بخشی از قلب بهطور ناگهانی دچار اختلال میشود. این وضعیت گاهی پس از یک فشار جسمی یا عاطفی رخ میدهد، اما همیشه محرک مشخصی وجود ندارد.
علائم آن میتوانند شبیه حمله قلبی باشند؛ به همین دلیل، درد قفسه سینه یا تنگی نفس نباید از ابتدا صرفاً به استرس نسبت داده شود و نیازمند ارزیابی پزشکی است.

ترکیب نتایج حاصل از نوار قلب، تصویربرداری اکو و آزمایشهای خون، تصویر دقیقی از وضعیت سلامت قلب ارائه میدهد.
نقش تصویربرداری و آزمایشها در تشخیص دقیقتر
انتخاب روش تشخیصی به علائم، شرایط فرد و پرسش بالینی بستگی دارد. پزشک ممکن است از یک یا چند مورد از روشهای زیر استفاده کند:
- نوار قلب: برای بررسی فعالیت الکتریکی قلب و برخی نشانههای آسیب یا اختلال ریتم؛
- آزمایش خون، از جمله تروپونین: برای بررسی آسیب عضله قلب؛ نتیجه باید با زمان شروع علائم، تغییرات آزمایش در طول زمان و محدوده مرجع آزمایشگاه تفسیر شود؛
- اکوکاردیوگرافی: برای ارزیابی عملکرد قلب، اندازه حفرهها و وضعیت دریچهها؛
- سایر روشهای تصویربرداری یا بررسی عروق کرونر: در صورت نیاز، برای پاسخ به پرسشهایی مانند وجود اختلال خونرسانی، بیماری عروق یا علت آسیب قلبی.
در برخی آزمایشهای تروپونین با حساسیت بالا، ممکن است از حدود مرجع اختصاصی جنس استفاده شود. تفسیر این آزمایش باید مطابق روش مورد استفاده در آزمایشگاه و شرایط بیمار انجام شود؛ هیچ نتیجهای نباید بهتنهایی و بدون توجه به علائم و سایر یافتهها مبنای تصمیم باشد.
تصویربرداری بیشتر همیشه به معنای تشخیص بهتر نیست. بررسی مناسب، بررسیای است که با توجه به علائم و احتمال بیماری انتخاب شود و نتیجه آن به تصمیمگیری درباره مراقبت کمک کند.

ارزیابی خطر قلبی بر اساس مجموعهای از عوامل شامل سابقه پزشکی، فشارخون و شاخصهای متابولیک، رویکردی دقیق برای پیشگیری و مدیریت سلامت است.
ارزیابی خطر قلبی در زنان باید چه مواردی را در نظر بگیرد؟
تشخیص بیماری تنها به زمان بروز علائم محدود نیست. در ارزیابی خطر آینده نیز پزشک به مجموعهای از عوامل توجه میکند؛ از جمله فشار خون، قند و چربی خون، مصرف دخانیات، سابقه خانوادگی و سایر شرایط پزشکی.
معادلات PREVENT از جمله ابزارهایی هستند که میتوانند در افراد واجد شرایط به تخمین خطر قلبیعروقی کمک کنند. این معادلات اطلاعات مرتبط با جنس را در محاسبه لحاظ میکنند، اما همه عوامل مهم اختصاصی زنان، از جمله سابقه عوارض بارداری، ورودی مستقیم آنها نیستند. بنابراین، چنین سوابقی باید جداگانه در گفتوگوی بالینی و تصمیمگیری پزشک مطرح شوند.
عدد حاصل از یک ابزار تخمین خطر، تشخیص بیماری یا پیشبینی قطعی آینده فرد نیست؛ بلکه یکی از اطلاعاتی است که در کنار سایر یافتهها برای برنامهریزی مراقبت استفاده میشود.

آمادگی پیش از ویزیت، شامل همراه داشتن سوابق، فهرست داروها و ثبت علائم، به پزشک در ارائه دقیقترین و شخصیترین توصیه پزشکی کمک میکند.
چگونه برای مراجعه قلبی آماده شویم؟
اگر برای بررسی علائم یا نتیجه یک آزمایش به پزشک مراجعه میکنید، آمادهکردن اطلاعات زیر میتواند به گفتوگو کمک کند:
- شرح علائم: زمان شروع، مدت، محل ناراحتی و ارتباط احتمالی آن با فعالیت یا استراحت.
- نتایج قبلی: گزارش نوار قلب، اکو، آزمایش خون یا تصویربرداریهای پیشین، در صورت وجود.
- سوابق پزشکی و خانوادگی: بیماریهای شناختهشده قلبی، عوامل خطر و سابقه بیماری قلبی در خانواده.
- فهرست داروها و مکملها: همراه با مقدار مصرف، تا جایی که میدانید.
- پرسشهای خود: برای مثال، «این نتیجه چه چیزی را نشان میدهد؟»، «آیا علت علائم من مشخص شده است؟» و «در صورت ادامه یا بدترشدن علائم چه باید بکنم؟»
اگر علائم ادامه دارند، مطرحکردن مجدد آنها اهمیت دارد؛ حتی اگر یک بررسی اولیه طبیعی گزارش شده باشد. در مقابل، هیچ دارویی را بدون مشورت با پزشک شروع، قطع یا تغییر ندهید.
توجه به تفاوتهای مرتبط با جنس میتواند به تفسیر دقیقتر علائم، آزمایشها و تصویربرداری قلب کمک کند. اندازه و عملکرد قلب، بیماریهای دریچهای و شرایطی مانند INOCA و SCAD یادآور میشوند که نبود یک یافته کلاسیک، همیشه بهتنهایی به معنای نبود بیماری نیست. [۱]
تشخیص دقیق زمانی امکانپذیرتر است که پزشک به جای تکیه بر یک عدد، علائم، سابقه فردی، معاینه و نتایج بررسیها را در کنار هم ارزیابی کند.
برای جزئیات بیشتر میتوانید به صفحه [استانداردهای تشخیص و مدیریت بیماریهای قلبی زنان] مراجعه کنید.
منبع
[۱] Khan SS, Grobman WA, Perak AM, et al. A Female-Specific Life Course Approach to the Prevention and Management of Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory. Circulation. 2026. doi: 10.1161/CIR.0000000000001483.
بازدیدها: 0