مغز انسان، مانند یک مرکز فرماندهی پیچیده، مسئول کنترل تمام فعالیت‌های بدن از حرکت و تکلم گرفته تا احساسات و تفکر است. برای عملکرد صحیح، مغز به جریان مداوم خون غنی از اکسیژن و مواد مغذی وابسته است. هرگونه اختلال در این جریان خون می‌تواند عواقب جدی به دنبال داشته باشد. سکته مغزی، که گاهی به آن “حمله مغزی” گفته می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از مغز قطع یا کاهش یابد، و این امر می‌تواند به مرگ سریع سلول‌های مغزی منجر شود. طبق آمار انجمن سکته مغزی آمریکا، هر 40 ثانیه یک نفر در ایالات متحده دچار سکته مغزی می‌شود، و این بیماری یکی از علل اصلی مرگ و ناتوانی در بزرگسالان است. در ایران نیز، با افزایش عوامل خطر مانند فشار خون بالا و دیابت، سکته مغزی به یک نگرانی رو به رشد تبدیل شده است. در این مقاله، به بررسی عمیق مکانیسم‌های ایجاد سکته مغزی، انواع آن و عوامل خطر مرتبط می‌پردازیم تا آگاهی شما را برای پیشگیری و اقدام زودهنگام افزایش دهیم.

---

---

سکته مغزی چیست؟ 

سکته مغزی زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به بخشی از مغز مختل شود، و در نتیجه، سلول‌های مغزی از اکسیژن و مواد مغذی محروم شوند. بدون اکسیژن، سلول‌های مغزی می‌توانند در عرض چند دقیقه آسیب ببینند یا از بین بروند، که این امر عملکردهای وابسته به آن بخش از مغز را مختل می‌کند.

سکته مغزی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

– سکته ایسکمیک: شایع‌ترین نوع (حدود 87٪ موارد)، ناشی از انسداد رگ خونی در مغز یا گردن است که جریان خون را متوقف می‌کند. این انسداد می‌تواند به دلیل لخته خون یا باریک شدن عروق باشد.

– سکته هموراژیک: کمتر شایع (حدود 13٪ موارد)، زمانی رخ می‌دهد که یک رگ خونی در مغز پاره شده و خونریزی در بافت مغز یا اطراف آن ایجاد کند. این خونریزی فشار اضافی بر مغز وارد می‌کند و به سلول‌ها آسیب می‌رساند.

علاوه بر این، حمله ایسکمیک گذرا (TIA)، که به “مینی‌سکته” معروف است، زمانی رخ می‌دهد که جریان خون به مغز به‌طور موقت کاهش یابد. TIA معمولاً علائم کوتاه‌مدتی ایجاد می‌کند و آسیب دائمی به جا نمی‌گذارد، اما به‌عنوان یک هشدار جدی برای خطر سکته مغزی کامل در آینده تلقی می‌شود. شناسایی و اقدام سریع در برابر TIA می‌تواند از بروز سکته‌های شدیدتر جلوگیری کند.

---

---

مکانیسم ایجاد سکته مغزی 

درک مکانیسم‌های ایجاد سکته مغزی برای شناسایی عوامل خطر و پیشگیری ضروری است:

– سکته ایسکمیک: 

• • ترومبوز (Thrombosis): در این حالت، یک لخته خون به نام ترومبوس در یکی از رگ‌های خونی مغز یا گردن تشکیل می‌شود. این لخته معمولاً در محلی که رگ‌ها به دلیل رسوب چربی و پلاک (وضعیت معروف به آترواسکلروز) باریک و سفت شده‌اند، شکل می‌گیرد. این روند تدریجی است و لخته به مرور زمان بزرگ‌تر می‌شود تا جریان خون را به طور کامل مسدود کند.

• • آمبولی (Embolism): در این نوع، یک لخته خون به نام آمبولوس از جایی دیگر در بدن تشکیل شده و سپس به سمت مغز حرکت می‌کند. این لخته‌ها اغلب در قلب یا شریان‌های بزرگ گردن تشکیل می‌شوند. به عنوان مثال، فیبریلاسیون دهلیزی، که یک نوع نامنظم بودن ضربان قلب است، می‌تواند باعث تجمع خون در قلب و تشکیل لخته شود. این لخته‌ها می‌توانند از قلب جدا شده و به سمت مغز حرکت کنند تا در یکی از رگ‌های کوچک‌تر مغزی گیر افتاده و باعث انسداد ناگهانی جریان خون شوند.

• • تنگی عروق (Stenosis): این وضعیت به معنای باریک شدن غیرعادی رگ‌های خونی است که خون را به مغز می‌رسانند. این تنگی می‌تواند ناشی از تجمع پلاک‌های چربی در دیواره رگ‌ها (آترواسکلروز) باشد. حتی بدون تشکیل لخته کامل، این باریک شدن شدید می‌تواند به قدری جریان خون را کاهش دهد که سلول‌های مغزی نتوانند اکسیژن کافی دریافت کنند و دچار آسیب شوند.

– سکته هموراژیک: 

• • خونریزی داخل مغزی (Intracerebral Hemorrhage): در این حالت، خونریزی مستقیماً در داخل بافت مغز رخ می‌دهد. شایع‌ترین علت آن فشار خون بالای کنترل‌نشده است. فشار خون بالا به مرور زمان دیواره رگ‌های کوچک و شکننده مغز را تضعیف می‌کند تا جایی که در نهایت پاره می‌شوند. این خونریزی می‌تواند به سرعت باعث تورم مغز و آسیب جدی شود.

• • خونریزی زیر عنکبوتیه (Subarachnoid Hemorrhage): این نوع خونریزی در فضای بین مغز و غشای نازک پوشاننده آن رخ می‌دهد. اغلب، این خونریزی به دلیل پارگی یک آنوریسم اتفاق می‌افتد. آنوریسم یک برآمدگی یا نقطه ضعف در دیواره رگ خونی است که به مرور زمان بزرگ می‌شود و ممکن است به طور ناگهانی پاره شود.

• • فشار خون بالا (High Blood Pressure): همانطور که اشاره شد، فشار خون بالا نقش حیاتی در ایجاد سکته هموراژیک دارد. فشار مداوم و شدید بر روی دیواره عروق مغز، آن‌ها را ضعیف و آسیب‌پذیر می‌کند. اگر فشار خون به طور مزمن بالا بماند، احتمال پارگی رگ‌ها و وقوع سکته هموراژیک به شدت افزایش می‌یابد. به همین دلیل، کنترل فشار خون یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای پیشگیری از این نوع سکته است.

هر نوع سکته مغزی به آسیب سلول‌های مغزی منجر می‌شود، اما شدت و محل آسیب تعیین‌کننده تأثیرات آن بر بدن است. برای مثال، آسیب به ناحیه کنترل حرکت ممکن است باعث فلج شود، در حالی که آسیب به ناحیه گفتار می‌تواند توانایی تکلم را مختل کند.

---

---

عوامل خطر سکته مغزی 

عوامل خطر سکته مغزی به دو دسته قابل تغییر و غیرقابل تغییر تقسیم می‌شوند:

– عوامل غیرقابل تغییر: 

  – سن: خطر سکته مغزی با افزایش سن، به‌ویژه پس از 55 سالگی، دو برابر می‌شود. با این حال، سکته در سنین پایین‌تر نیز ممکن است، به‌خصوص در افرادی با عوامل خطر دیگر.

  – نژاد و قومیت: برخی گروه‌ها، مانند سیاه‌پوستان و اسپانیایی‌تبارها، خطر بیشتری دارند. در ایران، داده‌های محدودی وجود دارد، اما شیوع فشار خون بالا و دیابت خطر را در جمعیت عمومی افزایش داده است.

  – جنسیت: مردان بیشتر در معرض سکته هستند، اما زنان به دلیل علائم متفاوت (مانند درد ناگهانی صورت یا تنگی نفس) ممکن است دیرتر تشخیص داده شوند و مرگ‌ومیر بالاتری داشته باشند.

  – سابقه خانوادگی: وجود سابقه سکته مغزی در خانواده می‌تواند خطر را افزایش دهد، به‌ویژه اگر با عوامل ژنتیکی مانند بیماری‌های عروقی همراه باشد.

– عوامل قابل تغییر: 

  – فشار خون بالا: قوی‌ترین عامل خطر سکته مغزی است. فشار خون بالای 130/80 می‌تواند خطر را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

  – دیابت: قند خون بالا به عروق خونی آسیب می‌رساند و خطر تشکیل لخته را افزایش می‌دهد.

  – کلسترول بالا: رسوب چربی در عروق (آترواسکلروز) می‌تواند جریان خون به مغز را محدود کند.

  – آریتمی‌های قلبی: فیبریلاسیون دهلیزی می‌تواند باعث تشکیل لخته در قلب و انتقال آن به مغز شود.

  – بیماری‌های قلبی: اختلالات دریچه‌ای (مانند نارسایی میترال) یا کاردیومیوپاتی خطر آمبولی را افزایش می‌دهند.

  – سیگار کشیدن: نیکوتین و مواد شیمیایی سیگار باعث باریک شدن عروق و افزایش خطر لخته شدن می‌شوند.

عوامل خطر قلبی، مانند فیبریلاسیون دهلیزی یا بیماری‌های عروقی، نقش مهمی در سکته ایسکمیک دارند و نیازمند ارزیابی دقیق با ابزارهایی مانند اکوکاردیوگرام یا هولتر نوارقلب هستند.

---

---

تشخیص اولیه و اهمیت اقدام سریع 

سکته مغزی معمولاً به‌صورت ناگهانی رخ می‌دهد و شناخت علائم آن برای اقدام سریع حیاتی است. علائم هشداردهنده شامل موارد زیر هستند:

• • ضعف یا بی‌حسی ناگهانی: یکی از شایع‌ترین علائم، احساس ضعف یا بی‌حسی در صورت، بازو یا پا است، به ویژه اگر این حالت تنها در یک سمت از بدن رخ دهد. ممکن است هنگام تلاش برای لبخند زدن، یک طرف صورت شما آویزان شود یا وقتی می‌خواهید هر دو بازو را بالا ببرید، یکی از آن‌ها به طور غیرارادی به پایین بیفتد.

  • مشکل در تکلم و گیجی: فرد ممکن است دچار مشکل ناگهانی در صحبت کردن شود. کلمات او ممکن است نامفهوم، مبهم یا ناواضح به نظر برسند. علاوه بر این، ممکن است در درک آنچه دیگران می‌گویند نیز مشکل داشته باشد و دچار گیجی شود.

• • سردرد شدید و ناگهانی: سردرد شدید و ناگهانی که هیچ دلیل مشخصی ندارد، می‌تواند یکی از علائم سکته هموراژیک (ناشی از خونریزی) باشد. این سردرد اغلب با تهوع، استفراغ و سفتی گردن همراه است.

  • اختلال بینایی: دید فرد ممکن است به طور ناگهانی در یک یا هر دو چشم تار، دوتایی یا حتی کاملاً از بین برود. این حالت می‌تواند به دلیل اختلال در جریان خون به بخشی از مغز که مسئول پردازش بینایی است، رخ دهد.

  • از دست دادن تعادل و هماهنگی: سکته مغزی ممکن است بر روی توانایی فرد در حفظ تعادل و هماهنگی حرکتی تأثیر بگذارد. فرد ممکن است ناگهان دچار سرگیجه شدید شده و نتواند صاف راه برود یا حتی بایستد.

به یاد داشته باشید، برای تشخیص و اقدام سریع در برابر سکته مغزی، از مخفف انگلیسی FAST استفاده می‌شود:

• F for Face drooping (افتادگی صورت)

• A for Arm weakness (ضعف بازو)

• S for Speech difficulty (مشکل گفتاری)

• T for Time to call 115 (زمان تماس با اورژانس)

اگر این علائم را در خود یا دیگران مشاهده کردید، فوراً با 115 (اورژانس ایران) تماس بگیرید. پنجره درمانی برای سکته مغزی بسیار محدود است (معمولاً 4.5 ساعت برای درمان دارویی و تا 24 ساعت برای برخی مداخلات).

تشخیص اولیه ممکن است با ابزارهای تصویربرداری مانند CT اسکن یا MRI آغاز شود، اما ارزیابی قلبی نیز برای شناسایی عوامل خطر مانند آریتمی‌ها یا بیماری‌های دریچه‌ای ضروری است.کلینیک تخصصی قلب دکتر زهرا سوندرومی با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته مانند اکو داپلر رنگی، اکو مری سه بعدی و هولتر نوارقلب، امکان شناسایی زودهنگام عوامل خطر قلبی مرتبط با سکته مغزی را فراهم می‌کند. خدمات غربالگری بیماری‌های قلبی ما به شما کمک می‌کند تا شرایطی مانند فیبریلاسیون دهلیزی یا تنگی عروق را قبل از بروز سکته شناسایی کنید. تیم متخصص ما با ارزیابی دقیق و مشاوره‌های تخصصی، شما را در مسیر پیشگیری از سکته مغزی همراهی می‌کند.

---

---

سکته مغزی یک بیماری جدی اما قابل پیشگیری است، به شرطی که عوامل خطر آن به‌موقع شناسایی و مدیریت شوند. شناخت علائم هشداردهنده و عوامل خطر، از فشار خون بالا گرفته تا آریتمی‌های قلبی، می‌تواند جان شما یا عزیزانتان را نجات دهد. اگر در معرض خطر سکته مغزی هستید یا علائم مشکوکی را تجربه کرده‌اید، منتظر نمانید. با کلینیک تخصصی قلب دکتر زهرا سوندرومی تماس بگیرید تا با استفاده از خدمات تشخیصی پیشرفته و برنامه‌های غربالگری، سلامت مغز و قلب خود را تضمین کنید. آگاهی و اقدام زودهنگام، اولین گام به سوی زندگی سالم‌تر است.

برای آگاهی بیشتر درباره سلامت قلب، کتاب «کاردیو اسمارت ؛ آنچه همه باید در مورد قلب و عروق بدانند» را بخوانید.

بازدیدها: 11