قلب شما مانند یک پمپ قدرتمند عمل میکند که خون را به سراسر بدن میرساند. در این میان، دریچه میترال نقشی کلیدی ایفا میکند. این دریچه که بین دهلیز چپ و بطن چپ قلب قرار دارد، مانند یک دروازه عمل میکند و اطمینان میدهد که خون در مسیری یکطرفه از دهلیز به بطن و سپس به بدن جریان یابد. اما زمانی که این دریچه به درستی کار نکند، بیماریای به نام نارسایی دریچه میترال (Mitral Regurgitation) ایجاد میشود که میتواند عملکرد قلب را تحت تأثیر قرار دهد. در این مقاله، به بررسی عمیق این بیماری، علل ایجاد آن و روشهای تشخیصی پیشرفته میپردازیم تا درک بهتری از این مشکل شایع قلبی به دست آورید.
نارسایی میترال چیست؟
نارسایی دریچه میترال زمانی رخ میدهد که دریچه میترال به طور کامل بسته نشود و خون به جای حرکت رو به جلو، به سمت عقب (از بطن چپ به دهلیز چپ) نشت کند. این مشکل باعث میشود قلب برای جبران این نشت خون، سختتر کار کند که میتواند به مرور زمان به ضعف عضله قلب منجر شود.
نارسایی میترال به دو نوع اصلی تقسیم میشود:
۱. نارسایی اولیه (Primary MR) یا دژنراتیو (Degenerative MR)
در این نوع، مشکل مستقیماً در ساختار خود دریچه میترال، یا سیستم نگهدارنده آن، وجود دارد. به عبارت دیگر، دریچه به دلیل یک نقص ذاتی یا اکتسابی در اجزایش، از بسته شدن کامل باز میماند.
-
-
مکانیسم اصلی: یک یا چند جزء از ساختار دریچه (لتها، حلقهی میترال، طنابهای تاندونی یا عضلات پاپیلاری) دچار آسیب یا تغییر شکل شدهاند.
-
نمونههای آسیب:
-
کشیدگی یا ضخیم شدن لتها (فلپها): معمولاً در پرولاپس دریچه میترال (MVP).
-
پارگی طنابهای تاندونی: که باعث میشود یک لت دریچه “شل” شود و به سمت عقب (به درون دهلیز چپ) پرتاب شود.
-
کلسیفیه شدن: رسوب کلسیم و سخت شدن دریچه.
-
-
نتیجه: نشت خون به دلیل ناهماهنگی یا نقص در خود لتهاست و بدون توجه به عملکرد بطن چپ رخ میدهد.
-
۲. نارسایی ثانویه (Secondary MR) یا فانکشنال (Functional MR)
در این حالت، دریچه میترال به خودی خود سالم است، اما نشت به دلیل تغییر شکل و نقص عملکرد ساختارهای اطراف، بهخصوص بطن چپ، اتفاق میافتد.
-
-
مکانیسم اصلی: بزرگ شدن (اتساع) یا ضعیف شدن عضله بطن چپ باعث میشود که:
-
کشیدگی به سمت عقب: عضلات پاپیلاری که طنابهای تاندونی را نگه میدارند، به سمت بیرون و پایین کشیده شوند و در نتیجه لتهای دریچه را به سمت درون بطن میکشند.
-
عدم همپوشانی کافی: حلقه میترال نیز گشاد میشود، به طوری که لتها نمیتوانند به اندازه کافی در مرکز به هم برسند و یک شکاف باقی میماند.
-
-
وابستگی به عملکرد بطن: نشت خون تابعی از اندازه، شکل و قدرت پمپاژ بطن چپ است. هرچه بطن ضعیفتر و بزرگتر شود، نشت ثانویه معمولاً شدیدتر میشود.
-
نتیجه: در این نوع، دریچه در واقع قربانی یک بیماری زمینهای بطنی (مثل حمله قلبی یا کاردیومیوپاتی) است و نه علت اصلی آن.
-
علل ایجاد نارسایی دریچه میترال
نارسایی دریچه میترال میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود که برخی از آنها به ساختار قلب و برخی به عوامل خارجی مرتبط هستند:
1. پرولاپس دریچه میترال:
ساختار دریچه دچار نوعی نقص ظریف میشود که مانع از بسته شدن کامل و صحیح آن میگردد. مکانیسم اصلی اینگونه است که هنگام انقباض بطن چپ برای پمپاژ خون به بدن، به جای اینکه لتهای دریچه میترال (فلپها) محکم بسته بمانند، به دلیل ضعف یا کشیدگی غیرطبیعی، به سمت عقب و به درون حفره دهلیز چپ برآمده یا “پشتک” میزنند.
این برآمدگی یا پرولاپس اغلب ناشی از طنابهای تاندونی بلند یا ضعیف (تارچههای نگهدارنده لتها) یا بافت بیش از حد نرم و مخاطی لتهای خود دریچه است. این نقص در بسته شدن باعث میشود که مقداری خون در جهت اشتباه نشت کند . این مشکل یکی از شایعترین علل نارسایی اولیه است.
2. تب روماتیسمی:
عارضه التهابی جدی است که به دنبال عفونتهای درماننشده با باکتری استرپتوکوک گروه A (معمولاً گلو درد استرپتوکوکی) ایجاد میشود. در حالی که این بیماری خود در دوران کودکی رخ میدهد، آسیب ناشی از آن ممکن است به تدریج منجر به مشکلات دریچهای در بزرگسالی شود که به آن بیماری روماتیسمی قلب میگویند. سیستم ایمنی بدن در پاسخ به باکتری به اشتباه شروع به حمله به بافتهای سالم بدن، از جمله بافت دریچههای قلب (اغلب میترال و آئورت) میکند.
این حمله خودایمنی باعث التهاب، ضخیم شدن و فیبروز (زخمی شدن) لتهای دریچه میترال و درهم تنیدن شدن و کوتاهی طنابهای تاندونی میشود. این تغییرات ساختاری مانع از باز و بسته شدن نرمال دریچه میشوند.
3. حمله قلبی:
حمله قلبی با کاهش یا قطع جریان خون به بخشی از عضله قلب، به بافتها آسیب میرساند. این آسیب به ویژه اگر در ناحیه بطن چپ باشد، میتواند ساختارهای نگهدارنده دریچه میترال مانند عضلات پاپیلاری را ضعیف یا تخریب کند. در موارد حاد، کاهش جریان خون میتواند منجر به پارگی ناگهانی طنابهای تاندونی شود که این وضعیت یک اورژانس پزشکی حاد محسوب شده و نشت شدید و ناگهانی خون را در پی دارد.
4. کاردیومیوپاتی:
کاردیومیوپاتی به معنای بیماری عضله قلب است که اغلب منجر به بزرگ شدن و ضعف بطن چپ میشود (کاردیومیوپاتی اتساعی). وقتی بطن چپ گشاد میشود، ساختار آن تغییر کرده و دریچه میترال را به سمت بیرون کشیده و تغییر شکل میدهد. این امر مانع از همپوشانی کامل لتهای دریچه میشود و در نتیجه، نارسایی از نوع ثانویه (فانکشنال) رخ میدهد که مستقیماً ناشی از عدم بسته شدن صحیح دریچه در یک بطن غیرطبیعی است.
5. اندوکاردیت:
اندوکاردیت یک عفونت باکتریایی جدی در سطح داخلی قلب، به ویژه دریچهها، است. باکتریها یا میکروارگانیسمهای دیگر میتوانند روی لتهای دریچه میترال رسوب کرده و باعث تخریب یا ایجاد سوراخ در آنها شوند. این آسیب مستقیم به ساختار دریچه منجر به نارسایی حاد یا مزمن میشود و میتواند با پارگی سریع طنابهای تاندونی همراه باشد.
6. تروما:
آسیبهای فیزیکی شدید قفسه سینه، مانند ضربههای ناشی از تصادفات رانندگی یا سقوط، میتوانند به صورت مستقیم به ساختارهای ظریف دریچه میترال صدمه بزنند. این ضربه میتواند باعث پارگی یا جدا شدن طنابهای تاندونی یا حتی آسیب به لتهای دریچه شود که نتیجه آن نارسایی ناگهانی و حاد دریچه میترال است.
7. داروها و اشعه:
برخی داروهای خاص مانند داروهایی که قبلاً برای کاهش اشتها استفاده میشدند (مثل فنفلورامین) و همچنین داروهایی که برای درمان میگرن تجویز میشوند (مانند ارگوتامینها)، و یا قرار گرفتن در معرض پرتودرمانی در ناحیه سینه (برای درمان سرطان) میتوانند به بافت دریچه آسیب رسانده و باعث ضخیم شدن و فیبروز آن شوند که به مرور زمان نارسایی ایجاد میکند.
8. پیری و رسوب کلسیم:
با افزایش سن، به طور طبیعی ممکن است در اطراف حلقهی دریچه میترال (حلقهی فیبری که دریچه را احاطه کرده) کلسیم رسوب کند. این حالت که به آن کلسیفیکاسیون حلقوی میترال میگویند، باعث سفتی و سختی حلقه شده و از انعطافپذیری و بسته شدن کامل لتهای دریچه جلوگیری میکند و نارسایی تدریجی را به همراه دارد.
9. نقایص مادرزادی:
برخی از نارساییهای میترال ریشه در مشکلات ساختاری دارند که از بدو تولد وجود داشتهاند. این شامل مواردی است که فرد با دریچههای غیرطبیعی (مانند شکاف در لتها) یا ناهنجاریهای حفرههای قلب (مانند بطن چپ بزرگشده) به دنیا میآید که این مشکلات زمینهای میتوانند منجر به نارسایی میترال در دوران کودکی یا بزرگسالی شوند.
مکانیسم اثر نارسایی بر قلب
نارسایی دریچه میترال از نظر سرعت شروع و تأثیر بر قلب، میتواند در دو مسیر کاملاً متفاوت پیش برود که هر کدام نیاز به رویکرد درمانی خاصی دارند.
۱. نارسایی میترال حاد (Acute MR) ⚠️
این حالت با شروعی ناگهانی و شدید مشخص میشود و اغلب یک اورژانس پزشکی است. در این شرایط، قلب فرصت کافی برای سازگاری با نشت ناگهانی حجم زیادی از خون به عقب را ندارد.
-
-
زمان بروز: ناگهانی (در عرض چند دقیقه یا ساعت).
-
مکانیسم قلب:
-
عدم جبران: حفرههای قلب (به ویژه دهلیز چپ) زمان کافی برای بزرگ شدن و سازگار شدن با حجم برگشتی خون را پیدا نمیکنند.
-
افزایش ناگهانی فشار: افزایش شدید و ناگهانی فشار در دهلیز چپ به سرعت به رگهای ریوی منتقل میشود.
-
-
پیامدها و علائم: این وضعیت منجر به ادم حاد ریه (تجمع سریع مایع در ریهها) و نارسایی ناگهانی قلب میشود. علائم بسیار شدید شامل تنگی نفس ناگهانی، سرفه همراه با خلط صورتی، افت شدید فشار خون (شوک) و نیاز فوری به مداخلات حمایتی و اغلب جراحی است.
-
مثالها: پارگی ناگهانی طناب تاندونی (مثلاً به دنبال اندوکاردیت عفونی یا حمله قلبی).
-
۲. نارسایی میترال مزمن (Chronic MR) ⏳
این حالت شایعتر است و در آن نارسایی به صورت تدریجی و طی ماهها یا سالها ایجاد میشود. در این حالت، قلب مکانیسمهای جبرانی خود را برای مدیریت نشت به کار میگیرد.
-
-
زمان بروز: تدریجی (در طول سالها).
-
مکانیسم قلب:
-
جبران (Compensation): قلب با بزرگ شدن تدریجی (اتساع) دهلیز و بطن چپ، سعی میکند تا حجم اضافی خون را مدیریت کند و اطمینان حاصل کند که جریان خون کافی به بقیه بدن پمپ میشود.
-
دوره بدون علامت: در مراحل اولیه، این مکانیسمهای جبرانی اغلب موفق هستند، به همین دلیل بیمار ممکن است سالها بدون علائم واضح (Asymptomatic) باقی بماند.
-
-
پیامدها و علائم:
-
علائم خفیف تا متوسط: با پیشرفت بیماری و خسته شدن عضله قلب، علائمی مانند خستگی، کاهش تحمل فعالیت، و تنگی نفس هنگام فعالیت بروز میکنند.
-
فیبریلاسیون دهلیزی: بزرگ شدن دهلیز چپ میتواند به مرور زمان منجر به بینظمی ضربان قلب (فیبریلاسیون دهلیزی) و افزایش خطر لخته شدن خون شود.
-
-
رویکرد درمانی: مدیریت بلندمدت و نظارت دقیق توسط پزشک قلب ضروری است تا در زمان مناسب (قبل از اینکه عضله قلب دچار ضعف دائمی شود) برای ترمیم یا تعویض دریچه اقدام شود.
-
تشخیص دقیق: ابزارهای پزشکی مدرن
– اکوکاردیوگرام (اکوی قلب): این آزمایش با استفاده از امواج فراصوت، تصاویر دقیقی از قلب و دریچه میترال ارائه میدهد و شدت نشت خون را مشخص میکند.
– اکوکاردیوگرافی از راه مری (TEE): در این روش، یک دوربین کوچک از طریق مری وارد میشود تا تصاویر نزدیک و دقیقی از دریچه میترال به دست آید.
– MRI قلبی: این روش تصاویر دقیقی از ساختار قلب و میزان نشت خون فراهم میکند و در مواردی که اکو کافی نباشد، استفاده میشود.
– کاتتریزاسیون قلبی: در این روش، یک لوله نازک از طریق رگهای مچ دست یا کشاله ران به قلب هدایت میشود تا فشارهای داخل قلب و جریان خون بررسی شود. این آزمایش میتواند انسداد عروق کرونری را که ممکن است به نارسایی میترال کمک کند، شناسایی کند.
نارسایی دریچه میترال یک بیماری شایع اما قابل مدیریت است، به شرطی که به موقع تشخیص داده شود. شناخت علل و مکانیسمهای این بیماری و استفاده از ابزارهای تشخیصی پیشرفته میتواند به پیشگیری از عوارض جدی کمک کند. اگر شما یا یکی از عزیزانتان علائمی مانند تنگی نفس، خستگی غیرمعمول یا تورم در پاها را تجربه میکنید، منتظر نمانید. با کلینیک تخصصی قلب دکتر زهرا سوندرومی تماس بگیرید تا با معاینه دقیق و آزمایشهای پیشرفته، سلامت قلب خود را تضمین کنید. آگاهی و اقدام زودهنگام، کلید حفظ سلامت قلب شماست.
برای آگاهی بیشتر درباره سلامت قلب، کتاب «کاردیو اسمارت ؛ آنچه همه باید در مورد قلب و عروق بدانند» را بخوانید.
بازدیدها: 36
عالی و کاربردی